ONDERZOEK NIGZ

Alcoholgebruik door werknemers

Onderzoek van het IVO (2003) geeft aan dat 11% van de werkende beroepsbevolking geheelonthouder is. 38% drinkt wel eens alcohol aansluitend op werktijd, en 12% doet dit minstens 1 keer per week. Bijna 10% van de werknemers geeft aan dat er alcohol te koop is op de werkplek, en 33% geeft aan dat er op een andere manier (in de koelkast, in een keukentje) alcohol beschikbaar is op het werk. De verkrijgbaarheid van alcohol op het werk hangt samen met het daadwerkelijke gebruik van alcohol in werktijd. Het alcoholgebruik vlak voor en tijdens werktijd is laag (4%). 6% van de werknemers denkt dat de werkgever het toestaat om te drinken tijdens het werk, en 48% denkt dat er geen regels zijn omtrent alcoholgebruik vlak voor of tijdens het werk. De verschillen tussen mannen en vrouwen met betrekking tot alcoholgebruik zijn groot: alcoholgebruik ligt bij werkende vrouwen aanzienlijk lager.  

Ziekteverzuim

Werknemers in lagere functies verzuimen bij alcoholproblemen eerder dan werknemers in hogere functies, doordat de laatsten een sterker verantwoordelijkheidsbesef hebben en een grotere vrijheid in het werk. De alcoholproblematiek kan daardoor in hogere functies lang onzichtbaar blijven. Werknemers met een alcoholprobleem verzuimen vooral zeer frequent (kortdurend) als het probleem in een vergevorderd stadium is. Echter, alcoholproblemen manifesteren zich op het werk op verschillende manieren, waarvan (veelvuldig, kort) verzuim er slechts één is (zie Signalering in de bijlage). 
 

Bedrijfsongevallen

De relatie tussen alcoholgebruik en arbeidsongevallen is moeilijk vast te stellen. De betrokken werknemers, maar ook de leidinggevenden, zijn vaak niet bereid om open kaart te spelen. Officiele statistieken geven weinig informatie over de factor alcohol bij bedrijfsongevallen. Er zijn wel schattingen: probleemdrinkers lijken 2 tot 4 maal zo vaak bij arbeidsongevallen betrokken te zijn als niet drinkende werknemers. Daarnaast wordt een verhoogde kans op bedrijfsongevallen gesignaleerd: volgens een schatting van de WHO in 1980 hangt 10 tot 30% van de bedrijfsongevallen samen met alcoholgebruik. Bedrijfsongevallen onder invloed van alcohol gebeuren vaker in de aanloop naar de dienst, in de eerste uren ervan en na de middagpauze. In 1984 en 1985 werd onderzocht in hoeverre bij dodelijke ongevallen op het werk sprake was van alcohol-, medicijn- of druggebruik. 13,3% van de verongelukte werknemers bleek een detecteerbare Bloed Alcohol Concentratie (BAC) te hebben. 
 

Risicofactoren in het werk

Mensen met zware fysieke of psychische arbeidsbelasting gebruiken eerder alcohol of drugs, vanuit de veronderstelling
dat deze tijdelijk verlichting bieden. Een extra risicofactor hierbij is het hebben van weinig kansen of sociale vaardigheden om iets aan de werksituatie te veranderen. Daarnaast is de sociale omgeving van belang: wanneer alcoholgebruik een geaccepteerde manier is om met problemen om te gaan, zal het alcoholgebruik stijgen. Bekend is ook dat zwaar werk in een warme en stoffige omgeving gemakkelijk leidt tot een klimaat waarin bier als dorstlesser gebruikt wordt. Om die reden zijn de Hoogovens als een van de eerste ondernemingen in Nederland begonnen een strikt alcoholbeleid te voeren.

Onderzoek Alcohol en Werk van het NIGZ

Als begin jaren tachtig een bedrijf aandacht besteedde aan de problematiek van alcohol op de werkplek, dan werd dat al snel gezien als een teken dat het bedrijf zijn zaakjes niet goed op orde had. Het werkte stigmatiserend. Kennis en ervaring over preventieve benaderingen moesten nog worden verzameld en ontwikkeld. Inmiddels is het aantal bedrijven dat aangeeft een alcoholbeleid te hebben sterk gestegen, maar toch wordt de problematiek nog vaak onderschat. Weinig bedrijven hebben een preventief alcoholbeleid dat schriftelijk is vastgelegd.
Uit een NIPO-enquete die in 2004 in opdracht van het NIGZ is uitgevoerd, geeft 33% van de werkgevers aan een vorm van alcoholbeleid te hebben. In de meeste gevallen gaat het om een gedragscode, maar die is niet altijd schriftelijk vastgelegd. Veelal is er geen sprake van een expliciete code, maar zijn er mondelinge afspraken tussen werkgever en werknemer. De laatste jaren is in de voorlichting aan bedrijven de aandacht verschoven van alcoholgebruik op het werk naar alcoholgebruik voorafgaand aan het werk. Ook dit verschijnsel kan negatieve gevolgen hebben voor de werkprestaties. De arbeidsproductiviteit kan verminderen, sociale relaties met collega's en leidinggevenden kunnen verslechteren, en de kans op ongevallen neemt toe. Daarnaast verzuimen probleemdrinkers meer. Er zijn nog veel reserves rondom alcohol en werk. Het probleem wordt ontkend en er bestaat angst voor aantasting van de privacy wanneer de werkgever zich met het alcoholgebruik van werknemers gaat bemoeien. Bovendien wordt alcohol ook als positief ervaren, bijvoorbeeld rondom zakelijke transacties of tijdens bijeenkomsten van personeel.
 

De effecten van alcoholgebruik op prestaties

Drankgebruik voor, op of na het werk veroorzaakt economische schade door verzuim, bedrijfsongevallen, productiefouten, onvoldoende functioneren en verslechtering van de werksfeer. Uit onderzoek van het IVO in opdracht van het Ministerie van SZW (2003) bleek dat 4% van de drinkende beroepsbevolking wel eens alcohol drinkt vlak voor of tijdens het werk. 1% doet dit minstens 1 keer per week. 21% van de gehele werkende beroepsbevolking drinkt excessief, en 5% van de werkende beroepsbevolking is probleemdrinker. In 1995 werden de totale maatschappelijke kosten van alcoholgebruik op het werk geschat op 5 miljard gulden. Werknemers met een alcohol en/of drugs probleem presteren slechts voor 40% van hun salaris. De overige 60% gaat verloren door verminderde productiviteit, schade aan producten, ontslagprocedures, medische kosten en ziekteverzuim. Van werknemers in de ziektewet blijkt 13% problemen te ervaren die te maken hebben met alcoholgebruik. Het ziekteverzuim van probleemdrinkers ligt twee tot zes keer hoger dan gemiddeld. Niet iedereen weet dat alcohol lange tijd in het bloed aanwezig blijft. Na een avond stevig drinken kan de alcohol de volgende ochtend nog in het bloed worden aangetoond. Dat betekent dat de persoon nog onder invloed is. Werknemers zijn zich niet bewust van de mogelijke nadelige invloed daarvan op de arbeidsprestatie.